ปัสสาวะเล็ด ไอจามแล้วเล็ด เกิดจากอะไร รักษายังไง — หมอวิน Genitique

ตรวจทานและเรียบเรียงทางการแพทย์โดย นพ.อธิวัฒน์ ทรงศิริพันธ์ (หมอวิน)

ว.50304 • สูตินรีแพทย์ อนุสาขาเวชศาสตร์เชิงกรานสตรีและศัลยกรรมซ่อมเสริม (Urogynecology) ประจำ Genitique Clinic

ปัญหาอาการ ปัสสาวะเล็ด ในผู้หญิง ไม่ว่าจะเป็นการเล็ดขณะไอ จาม หัวเราะ ยกของหนัก หรือแม้กระทั่งขณะออกกำลังกาย เป็นภาวะที่บั่นทอนความมั่นใจในการใช้ชีวิตประจำวันอย่างมาก ผู้หญิงจำนวนไม่น้อยเลือกที่จะเก็บความกังวลไว้เงียบๆ เนื่องจากรู้สึกเขินอาย หรือเข้าใจผิดคิดว่าเป็นเรื่องธรรมชาติที่มาพร้อมกับอายุที่เพิ่มขึ้นหรือการมีบุตร ทว่าในทางเวชศาสตร์เชิงกรานสตรี (Urogynecology) ภาวะนี้คือความผิดปกติทางกายวิภาคของระบบพยุงอุ้งเชิงกราน ซึ่งสามารถตรวจหาสาเหตุและฟื้นฟูให้กลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีได้ บทความนี้โดย นพ.อธิวัฒน์ ทรงศิริพันธ์ (หมอวิน) สูตินรีแพทย์เฉพาะทางด้านเวชศาสตร์เชิงกรานสตรี จะพามาเจาะลึกสาเหตุ วิธีแยกประเภท และทางเลือกการรักษาที่ตรงจุด

1. ปัสสาวะเล็ด เกิดจากอะไร และสรีรวิทยาของกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน

กลไกการควบคุมการขับถ่ายปัสสาวะตามปกติของร่างกาย ต้องอาศัยการทำงานที่ประสานกันระหว่างกระเพาะปัสสาวะ หูรูดท่อปัสสาวะ และกลุ่มกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน (Pelvic Floor Muscles) โดยเฉพาะกล้ามเนื้อ Levator Ani และเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน Fascia ซึ่งทำหน้าที่เสมือน “เปลญวน” ที่คอยพยุงอวัยวะในอุ้งเชิงกราน รวมถึงช่วยรองรับและปิดท่อปัสสาวะให้สนิทในเวลาที่มีแรงดันในช่องท้องเพิ่มขึ้น

เมื่อโครงสร้างเปลญวนนี้เกิดการหย่อนยานหรือได้รับความเสียหาย หูรูดท่อปัสสาวะจะไม่สามารถต้านทานแรงดันที่ส่งลงมาจากช่องท้องได้ ส่งผลให้เกิดอาการ ปัสสาวะเล็ด ออกมาโดยไม่สามารถควบคุมได้ ปัจจัยสำคัญที่ส่งผลให้กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานอ่อนแรงลง มีดังต่อไปนี้:

• การตั้งครรภ์และการคลอดบุตรทางช่องคลอด: การขยายตัวของมดลูกและน้ำหนักครรภ์ที่กดทับเป็นเวลานาน รวมถึงแรงยืดขยายอย่างรุนแรงของกล้ามเนื้อและเส้นประสาทอุ้งเชิงกรานในระหว่างการเบ่งคลอด ทำให้เนื้อเยื่อสูญเสียความยืดหยุ่น
• การเปลี่ยนแปลงของระดับฮอร์โมน: เมื่อเข้าสู่วัยทองหรือหมดประจำเดือน ระดับฮอร์โมนเอสโตรเจนที่ลดลงจะส่งผลให้เยื่อบุช่องคลอดและเนื้อเยื่อรอบท่อปัสสาวะบางลง ขาดความกระชับ และลดประสิทธิภาพการปิดสนิทของหูรูด
• แรงดันในช่องท้องสะสมเรื้อรัง: ผู้ที่มีภาวะไอเรื้อรัง โรคภูมิแพ้ อาการท้องผูกเรื้อรังที่ต้องออกแรงเบ่งเป็นประจำ หรือผู้ที่มีภาวะน้ำหนักตัวเกินเกณฑ์มาตรฐาน ทำให้มีแรงดันกดทับอุ้งเชิงกรานอย่างต่อเนื่อง
• พันธุกรรมและความเสื่อมตามวัย: โครงสร้างคอลลาเจนและความแข็งแรงของเนื้อเยื่อเกี่ยวพันตามธรรมชาติของแต่ละบุคคลมีความแตกต่างกัน

2. ตรวจเช็คอาการ ปัสสาวะเล็ด แบบไหนที่คุณกำลังเผชิญ (SUI vs OAB)

ก่อนจะเริ่มวางแผนการรักษา สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการจำแนกประเภทของอาการกลั้นปัสสาวะไม่อยู่ให้ถูกต้องชัดเจน เพราะอาการเล็ดแต่ละรูปแบบมีพยาธิสภาพของโรคและวิธีบำบัดรักษาที่ไม่เหมือนกัน โดยสามารถจำแนกออกเป็นกลุ่มอาการหลักได้ดังนี้:

หากคุณกำลังประสบปัญหา ปัสสาวะเล็ด เฉพาะเวลาที่มีแรงเบ่ง ไอ หรือจาม นั่นคืออาการของ Stress Urinary Incontinence ซึ่งสามารถรักษาให้ดีขึ้นได้อย่างมากด้วยการฟื้นฟูโครงสร้างอุ้งเชิงกราน แต่หากมีอาการปวดบิดกะทันหันร่วมด้วย แพทย์จะพิจารณาการรักษาแบบผสมผสานเพื่อจัดการกับความไวของกระเพาะปัสสาวะควบคู่กันไป

3. ปัสสาวะเล็ด รักษายังไงได้บ้าง ทางเลือกการรักษาจากเบาไปหนัก

ในปัจจุบัน วิทยาการทางการแพทย์ด้านเวชศาสตร์เชิงกรานสตรีมีความก้าวหน้าอย่างมาก ทำให้การรักษาอาการ ปัสสาวะเล็ด ไม่จำเป็นต้องเริ่มด้วยการผ่าตัดเสมอไป แพทย์จะพิจารณาระดับความรุนแรงและวิถีชีวิตของผู้รับบริการเป็นหลัก โดยมีลำดับขั้นการรักษาดังนี้:

สำหรับผู้ที่มีข้อกังวลเรื่องค่าใช้จ่ายและการวางแผนระยะเวลา สามารถเข้าตรวจประเมินเบื้องต้นเพื่อตรวจเช็คระดับความหย่อนคล้อยและเลือกแผนการรักษาที่ตรงกับปัญหาจริง สามารถดูรายละเอียดแพ็กเกจการรักษาได้ที่ หน้ารวมอัตราค่าบริการ Genitique Clinic

4. ทำไมการรักษาอาการ ปัสสาวะเล็ด ควรปรึกษาแพทย์เฉพาะทาง Urogynecology

หลายท่านอาจสงสัยว่า หากมีปัญหาเกี่ยวกับปัสสาวะ ควรไปพบแพทย์สาขาใด ความจริงแล้วปัญหาระบบอุ้งเชิงกรานของผู้หญิงมีความซับซ้อนอย่างยิ่ง เนื่องจากระบบขับถ่ายปัสสาวะ อวัยวะสืบพันธุ์ และระบบขับถ่ายอุจจาระ วางตัวอยู่บนฐานรองรับเดียวกัน คือ “กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน”

แพทย์ผู้ที่ผ่านการฝึกอบรมเฉพาะทางด้าน เวชศาสตร์เชิงกรานสตรีและศัลยกรรมซ่อมเสริม (Female Pelvic Medicine and Reconstructive Surgery หรือ Urogynecology) จะมีความเข้าใจอย่างลึกซึ้งในการตรวจประเมินทั้ง 3 ระบบพร้อมกัน ซึ่งในประเทศไทยมีสูตินรีแพทย์อนุสาขานี้ไม่ถึง 30 ท่าน

ที่ Genitique Clinic การตรวจวินิจฉัยและวางแผนดูแลจะอยู่ภายใต้การดูแลของ นพ.อธิวัฒน์ ทรงศิริพันธ์ (หมอวิน) สูตินรีแพทย์อนุสาขาเวชศาสตร์เชิงกรานสตรี ร่วมกับ พญ.ธนวรรณ ศิริสุข (หมอหนึ่ง) เพื่อให้คำปรึกษาที่ครอบคลุม ทั้งการตรวจหาภาวะร่วม เช่น ภาวะ มดลูกหย่อน หรือกระบังลมหย่อน ซึ่งมักเกิดควบคู่กันในสตรีหลังคลอด

5. เทคนิคการฝึกขมิบ Kegel ให้ถูกวิธี และเทคโนโลยีคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า HIFEM

การฝึกขมิบกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน (Kegel Exercises) ถือเป็นหัวใจพื้นฐานของการเสริมสร้างความแข็งแรงของระบบพยุงท่อปัสสาวะ แต่จากการศึกษาทางการแพทย์พบว่า ผู้หญิงมากกว่าร้อยละ 50 ฝึกขมิบผิดวิธี เช่น ไปเกร็งกล้ามเนื้อหน้าท้อง ก้น หรือต้นขาแทน หรือบางรายทำการเบ่งแทนการขมิบยก ซึ่งยิ่งทำให้แรงดันกดทับอุ้งเชิงกรานรุนแรงขึ้น

ขั้นตอนการฝึกขมิบ Kegel ที่ถูกต้องตามหลักกายวิภาค

1. ค้นหากล้ามเนื้อให้ถูกต้อง: ลองสังเกตความรู้สึกขณะพยายามหยุดปัสสาวะชั่วคราว (ใช้เพื่อระบุตำแหน่งกล้ามเนื้อเท่านั้น ไม่ควรทำขณะขับถ่ายจริงเป็นประจำ) กล้ามเนื้อที่ใช้ขมิบเพื่อหยุดสายปัสสาวะคือกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน
2. ขมิบยกขึ้นและเข้าด้านใน: ให้รู้สึกเหมือนกำลังดึงรั้งกล้ามเนื้อรอบช่องคลอดและทวารหนักลอยขึ้นสู่ด้านบน ไม่ใช่การออกแรงเบ่งลงด้านล่าง
3. ผ่อนคลายกล้ามเนื้อส่วนอื่น: ระหว่างขมิบ หน้าท้องต้องนิ่ม ไม่เกร็งสะโพก ไม่หนีบต้นขา และหายใจเข้าออกตามธรรมชาติ ห้ามกลั้นหายใจ
4. กำหนดจังหวะเวลา: ขมิบเกร็งค้างไว้ 5 วินาที จากนั้นปล่อยคลายตัวพัก 5 วินาที เท่ากับ 1 ครั้ง ทำซ้ำชุดละ 10 ครั้ง วันละ 3 รอบ

ข้อจำกัดของการฝึกด้วยตนเอง และบทบาทของเทคโนโลยี HIFEM

สำหรับผู้ที่กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานอ่อนแรงมาก หรือไม่สามารถควบคุมการหดเกร็งของกล้ามเนื้อได้ด้วยตนเอง การฝึก Kegel อาจเห็นผลช้าหรือไม่สัมฤทธิ์ผล เทคโนโลยี High-Intensity Focused Electromagnetic (HIFEM) จึงถูกพัฒนาขึ้นมาเพื่อแก้ไขปัญหานี้ โดยตัวคลื่นแม่เหล็กจะเหนี่ยวนำให้เส้นประสาทสั่งการทำงาน ส่งผลให้กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานเกิดการหดเกร็งในระดับสูงสุด (Supramaximal Contractions) กว่า 11,000 ครั้ง ในการนั่งรับบริการเพียง 30 นาที ซึ่งเป็นการบริหารกล้ามเนื้อในระดับความลึกและความเข้มข้นที่การฝึกด้วยตนเองไม่สามารถทำได้

6. การปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวันเพื่อป้องกันอาการ ปัสสาวะเล็ด กำเริบ

นอกเหนือจากการบำบัดรักษาทางการแพทย์แล้ว การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมในชีวิตประจำวันมีส่วนช่วยอย่างมากในการลดภาระแรงกดทับของอุ้งเชิงกราน และช่วยรักษาผลการรักษาให้อยู่ได้อย่างยาวนาน:

7. คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับปัญหากลั้นปัสสาวะไม่อยู่ในผู้หญิง (FAQ)

ปัสสาวะเล็ดหลังคลอดบุตร สามารถหายเองได้หรือไม่?

ในคุณแม่หลังคลอดระยะแรก อาการเล็ดอาจค่อยๆ ดีขึ้นได้เองเมื่อเนื้อเยื่อและฮอร์โมนเริ่มเข้าที่ แต่หากพ้นระยะ 3–6 เดือนหลังคลอดไปแล้วยังมีอาการเล็ดอยู่ มักแสดงว่าโครงสร้างกล้ามเนื้อและพังผืดได้รับความเสียหายหรือยืดตัวถาวร จำเป็นต้องได้รับการประเมินและฟื้นฟูกล้ามเนื้ออย่างจริงจัง ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้

การรักษาด้วยเก้าอี้ HIFEM ต้องทำกี่ครั้งจึงจะเริ่มเห็นผล?

โดยทั่วไปแพทย์จะแนะนำคอร์สการรักษาเริ่มต้นที่ 6–8 ครั้ง โดยเข้ามารับการบำบัดสัปดาห์ละ 2 ครั้ง ผู้รับบริการส่วนใหญ่จะเริ่มรู้สึกถึงความกระชับและการควบคุมการขับถ่ายที่ดีขึ้นหลังผ่านการทำไปประมาณ 3–4 ครั้ง ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความแข็งแรงของกล้ามเนื้อเดิมของแต่ละบุคคล

มีอาการเล็ดร่วมกับรู้สึกหน่วงคล้ายมีก้อนยื่นที่ช่องคลอด บ่งบอกถึงอะไร?

อาการรู้สึกหน่วงถ่วงในช่องคลอด หรือคลำพบก้อนเนื้อยื่นออกมาขณะอาบน้ำ มักเป็นสัญญาณเตือนของภาวะอวัยวะในอุ้งเชิงกรานหย่อน (Pelvic Organ Prolapse) เช่น ผนังช่องคลอดหย่อน กระเพาะปัสสาวะหย่อน หรือ ภาวะมดลูกหย่อน ซึ่งควรได้รับการตรวจภายในโดยสูตินรีแพทย์อนุสาขา Urogynecology เพื่อตรวจระดับความรุนแรงและวางแผนการรักษาที่เหมาะสม

หากไม่รักษาและใส่แผ่นอนามัยซับไว้ตลอดไป จะมีผลเสียอย่างไร?

การใส่แผ่นซับปัสสาวะเป็นเพียงการจัดการที่ปลายเหตุ การปล่อยให้อวัยวะสัมผัสกับความอับชื้นจากปัสสาวะตลอดเวลาเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดผื่นผิวหนังอักเสบ การติดเชื้อรา และการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะ ยิ่งไปกว่านั้น กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานที่หย่อนยานจะเสื่อมถอยลงเรื่อยๆ ตามวัย จนอาจกลายเป็นการเล็ดรุนแรงหรือเกิดอวัยวะหย่อนตามมาในอนาคต

การตรวจประเมินกับแพทย์อุ้งเชิงกราน มีขั้นตอนอย่างไร น่ากลัวหรือไม่?

การตรวจประเมินไม่ได้น่ากลัวอย่างที่กังวล เริ่มต้นจากการซักประวัติอาการและแบบประเมินอย่างละเอียด จากนั้นแพทย์จะตรวจภายในเบื้องต้นเพื่อประเมินแรงบีบของกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานและตรวจดูโครงสร้างความหย่อนคล้อย ซึ่งใช้เวลาตรวจเพียงไม่กี่นาทีในห้องตรวจที่เป็นส่วนตัว พร้อมมีพยาบาลวิชาชีพดูแลอย่างใกล้ชิด